Zergatik eskaintzen dizkigute sare sozialak bezalako produktu garestiak, denoi, uneoro, doan? Edo nola liteke zerbait dohainik eskainita, Meta, Bytedance (TikTok) edo Alphabet (Google eta YouTube) planetako enpresarik aberatsenetakoak izatea? Inork ez du zentimo bat ordaindu horiek ibiltzeko, ezta? Baina, hala ere, merkatuko erraldoi ekonomikoen artean daude. Horrek guztiak, ezinbestean, hurrengo galdera egitera garamatza: nola ari gara ordaintzen?
Erantzuna argia da: ordaintzen ez duzun momentu beretik, zu bihurtzen zara produktu. Zenbat eta denbora gehiago eman pantailaren aurrean, orduan eta informazio gehiago lortzen dute zuri buruz, ondorioz eragin ahalmen handiagoa lortzen dute, eta hori da, hain zuzen, ondoren saldua izango dena. Hori ondo ulertu bada, ulertuko dugu konektatuta ez gauden segundo bakoitza errentagarri egin ezin duten galera edo inbertsioa dela haientzat. Eta zuretzako galdera ondorengoa da: zenbat enpresak egiten dute lan negozio eredu horrekin? Gure arreta infinitua ala finitua da? Finitua, ezta? Bistan da. Lo egin behar dugu, jan, lan egin… Beraz, zer ari da gertatzen? Munduko konpainiarik boteretsuenak elkarrekin lehiatzen direla, ahalik eta zati handiena bereganatzeko: gure arreta. Nola lortzen dute eraginkortasun maila hori? Datu pertsonal ugari eskuratu eta sistematikoki erabilita. Metaren kasuan, 2,9 mila milioi erabiltzaile aktiboz baino gehiagoz ari gara hizketan, eta Xenak gehituz gero, 4,8 mila milioitik gora dira.
Baina ez dezagun ahaztu; produktua izateak kostu bat du, eta ez bakarrik pribatutasunari dagokionean, baita osasunari dagokionean ere. Enpresek eurek aitortzen dute hori. Frances Haugen zuzentarau ohiak filtratutako Facebook Files txostenean, Facebook enpresak onartu zuen nerabe britainiarren %32 beren gorputzarekin okerrago sentiarazten zirela Instagramaren erruz. Konpainiak ez zituen datu horiek argitaratu, ezta bere politikak aldatu ere. Eta ez da harritzekoa, nola jarri zalantzan horrelako diru iturri emankorra: 2022an, AEBetan soilik, sei plataforma nagusiek (Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok, X eta YouTube) ia 11 mila milioi dolar lortu zituzten, soilik 0 eta 18 urte bitarteko erabiltzaileengan aplikatutako publizitate diru sarrerei esker.
Ebidentzia zientifikoa erabatekoa da: plataforma horiek milioika adingaberen garapena eta osasun mentala kaltetzen ari dira planeta osoan; tira, oso-osoan ez, izan ere, teknologoen seme-alabek zorrotz dute debekatuta beraien gurasoek lan egiten duten enpresek zabaldu eta erabiltzera bultzatzen dituzten produktu horien erabilera. Zergatik ote?
Kapitalismoaren aurpegi berri bat da: munduko multinazional boteretsuenek adingabeak ingurune digitaletan harrapatuta edukitzeko produktu digitalak sortzen dituzte horiek ekonomikoki ustiatzeko, haien ongizatearen aurka joanda ere. Bestela esanda, isilpeko haurren esplotazio modu berria da. Horren aurrean, AEBetako 41 estatu. Adin txikikoen artean adikzioa eta osasun mentaleko arazoak sustatzeagatik auzitara eraman dute Meta, eta beste hamabostek gauza bera egin dute TikTokekin. Unescok praktika horiek salatu ditu, eta Australia izan da teknologia enprea horiei 16 urtetik beherakoengana iristea legez debekatu dien lehen estatua munduan. Europa hausnartzen ari da, baina, gaur-gaurkoz, ez dakigu horrelako neurri bat hona iritsiko ote den. Dena den, ez genuke gertatu arte itxaron behar. Haur eta nerabeen ongizatea erdigunean izango duen etorkizuna gaur hasten baita, hemen eta orain.